ოუენ მეთიუსი, ენალ ბელგიჩი, სემინ გუმუსელი

თურქეთის საგარეო საქმეთა მინისტრი მისი ქვეყნის  რეგიონალური როლის გაფართოვებაზე საუბრობს

მართლაც ”დაკარგა” დასავლეთმა თურქეთი? იმის გამო, რომ ანკარა სულ უფრო კეთილგანწყობილია ისეთი ქვეყნების მიმართ, როგორებიც არიან სირია და ირანი, ანალიტიკოსები იმის გარკვევას ცდილობენ, ხომ არ არჩია თურქეთმა მუსულმანი მეზობლები ევროპას და შეერთებულ შტატებს. ცოტა ხნის წინ, თურქეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა აჰმეტ დავითოღლუ NEWSWEEK-ის ჟურნალისტებს ნატო-ზე, ირანზე, ბარაკ ობამაზე და ახალ თურქულ დიპლომატიაზე ესაუბრა. გთავაზობთ ფრაგმენტებს ამ ინტერვიუდან.

ცოტა ხნის წინ, პრემიერ-მინისტრის რეჯეპ ტაიპ ერდოგანის ირანში ვიზიტის შემდეგ, თურქეთის მოკავშირეებს კითხვა გაუჩნდათ: ვის მხარეზეა თურქეთი?

- ამ კითხვას რომ უპასუხო თურქეთის გეოგრაფია და ისტორია უნდა გესმოდეს. ჩვენ ერთდროულად ვართ როგორც ევროპული, ასევე აზიური ქვეყანა. ჩვენ გვაქვს უშუალო გასასვლელი ბალკანეთზე, კავკასიასა და ახლო-აღმოსავლეთში. ამიტომ, თურქეთის საგარეო პოლიტიკა მრავალრეგიონალური და მრავალგანზომილებიანი უნდა იყოს. ჩვენ ევროპული ისტორიის ნაწილიც ვართ. მაგრამ, იმავდროულად 20-ზე მეტი ქვეყანა (ახლო-აღმოსავლური და ბალკანური), რომელთა  ისტორიასაც შეუძლებელია თურქული არქივების გარეშე ვერ დაწერ. თურქეთში იმაზე მეტი ბოსნიელი ცხოვრობს, ვიდრე თავად ბოსნიაში, იმაზე მეტი ალბანელი – ვიდრე ალბანეთში. ასეთი ისტორიული კავშირების გამო ეს ქვეყნები ჩვენზე გარკვეულ იმედებს ამყარებენ და ჩვენს მიმართ მოლოდინები აქვთ.

მაგრამ ”ცივი ომი”-ს დროს, თქვენ უპირობოდ აშშ-ს მოკავშირე იყავით.

- ”ცივი ომი” საერთაშორისო ურთიერთობების სტატიკური მდგომარეობა იყო. მხოლოდ ორი ვარიანტი არსებობდა: ან ნატო-ს, ან ვარშავის ხელშეკრულების წევრი უნდა ყოფილიყავი. სხვა ალტერნატივა უბრალოდ არ არსებობდა. ”ცივი ომი”-ს შემდეგ სიტუაცია დინამიური გახდა და თურქეთს ყველა (მეზობელ) რეგიონთან დაკავშირებით, მათი ეთნიკური და რელიგიური კუთვნილების მიუხედავად, საკუთარ თავზე საგარეო პოლიტიკური როლის აღება მოუხდა, თუმცა იმავდროულად, ყველაზე რეგლამენტირებული და ინსტიტუციონალური ურთიერთობები თურქეთს ნატო-ს ფარგლებში გააჩნია, რადგან ის ამ ორგანიზაციის წევრია. ეს თურქეთის ყველაზე მტკიცე კავშირებია. ისევე როგორც ის, რომ თურქეთის მთავარი საგარეო-პოლიტიკური მიზანი ევროპასთან ინტეგრაციაა. ჩვენი ისტორია ევროპული ისტორიის ნაწილია, ჩვენი მოდერნიზაციის პროცესი ევროპული პროცესების პარალელურად მიმდინარეობს. ნატო-ს წევრობა და ევროკავშირთან მოლაპარაკებების პროცესი, თურქეთისთვის სტრატეგიული პრიორიტეტია, მაგრამ ამ მტკიცე კავშირების გამო, ჩვენ ახლო-აღმოსავლეთის, აზიის, ცენტრალური აზიის, ჩრდილოეთ-აფრიკის და ზოგადად აფრიკის იგნორირებას ვერ მოვახდენთ.

ირანთან მეგობრობა და ნატო-ს წევრობა ერთმანეთს არ გამორიცხავს?

- ირანთან ჩვენი ურთიერთობები სიახლე არ არის. თურქულ-ირანული საზღვარი 370 წლის განმავლობაში სტაბილურია. ჩვენი პოლიტიკაა ”ნულოვანი პრობლემები მეზობლებთან” და აქ საუბარია არა მხოლოდ ირანზე, არამედ ერაყზეც, სირიაზეც, ასევე არამუსულმანურ ქვეყნებზე, როგორებიცაა საქართველო, ბულგარეთი, საბერძნეთი, რუსეთი, რუმინეთი, ასევე ყველა  სხვა მეზობელზე. ყველა ჩვენი (რეგიონალური) ურთიერთობა უმჯობესდება. რუსეთი დღეს ჩვენი უმსხვილესი სავაჭრო პარტნიორია. ჩვენ შესანიშნავი ურთიერთობები გვაქვს საბერძნეთთან და საქართველოსთან. ეს არის ჩვენი თანმიმდევრული პოლიტიკა, რომელიც მთელ სპექტრს მოიცავს. თქვენ ვერ იტყვით, რომ თურქეთი ირანს განსაკუთრებულ პრიორიტეტს ანიჭებს. საკითხი ასე უნდა დავსვათ: ჰარმონიულია თუ არა ჩვენს მეზობლებთან ნულოვანი პრობლემების არსებობა ჩვენს განაცხადთან ევროკავშირში გაწევრიანებაზე და ნატო-ში ჩვენს წევრობასთან? ჩვენი აზრით ჰარმონიულია. თავად ევროკავშირის ფილოსოფიის არსიც ხომ ამაშია, რომელიც მეზობლებთან პოლიტიკური პრობლემების მინიმუმამდე დაყვანის წყალობით წარმოიქმნა. ზუსტად ასევე გვსურს ჩვენც ჩვენს გარშემო უსაფრთხოებისა და სტაბილურობის ზონის შექმნა. ევროპული მიდგომა სწორედ ამაშია. ის ევროპულ ფილოსოფიას და ევროპულ ღირებულებებს ეფუძნება. თუკი თქვენ 60-იანი წლების გერმანიის ”აღმოსავლურ პოლიტიკას” (განმუხტვის პოლიტიკა საბჭოთა ბლოკთან ურთიერთობებში) შეისწავლით, თქვენ შესძლებთ 2009 წლის თურქული პოლიტიკის გაგებას.

თურქეთს ახლა ძალიან გავლენიანი პოზიციები აქვს, როგორიც დიდი ხნის განმავლობაში არ ჰქონია. ხომ არ ნიშნავს ეს იმას, რომ ის ერაყის ომის ერთ-ერთი გამარჯვებულია?

- ჩვენ ახლო-აღმოსავლეთის მიმართ ერაყის ომის გარეშეც ზუსტად ასეთივე პოლიტიკას გავატარებდით. ჩვენი საგარეო პოლიტიკა ახლო-აღმოსავლეთთან, კავკასიასთან და ბალკანეთთან დაკავშირებით ოპორტუნისტული არ არის, ის მყარ პრინციპებს ეფუძნება. ახალი, აყვავებული და უსაფრთხო ახლო-აღმოსავლეთის შესაქმნელად ჩვენ ინიციატივიანი დიპლომატიის რეალიზებას ვახდენთ. სწორედ ამიტომ მოვახდინეთ პირდაპირი მოლაპარაკებების ინიცირება ისრაელს და სირიას შორის, ამიტომ შევძელით (ერაყში) სუნიტური დაჯგუფებების გაერთიანება და მათ დარწმუნებას 2005 წელს მონაწილეობა მიეღოთ პოლიტიკურ ცხოვრებაში. ჩვენ ძალიან აქტიურები ვართ ლიბანის პოლიტიკაში, ვცდილობთ რა მოვაგვაროთ დავა სუნიტებს და შიიტებს შორის, აქტიურად ვმოქმედებთ ღაზაში, ვცდილობთ მივაღწიოთ ცეცხლის შეწყვეტას. ჩვენ ასევე ვცდილობთ იმ პრობლემების დარეგულირებას, რომლებიც ირანის ბირთვულ პროგრამას ეხება, ხელი მოვაწერეთ შეთანხმებას სომხეთთან და წინსვლას მივაღწიეთ სომხეთს და აზერბაიჯანს შორის არსებულ დავაში. ქართული კრიზისის დროს, ჩვენ კავკასიაში სტაბილურობის და თანამშრომლობის პლატფორმის შექმნის ინიციატივით გამოვედით. ჩვენ ასევე გახლდით შუამავლი ბოსნიის, ჰერცოგოვინის და სერბეთის დავაში.

მაგრამ ერაყის ომმა ძალაუფლების ვაკუუმი შექმნა, რომელსაც თქვენ ახლა ავსებთ.

- ამ ომმა თურქეთს დიდი საფრთხეებიც შეუქმნა. ამ ტიპის საერთაშორისო პრობლემა ერთდროულად ქმნის როგორც საფრთხეებს, ასევე უპირატესობებს. როგორი იქნება ამ ახალი კონტექსტის ინტერპრეტაცია, როგორი იქნება რეაქცია მის წარმოქმნაზე – ეს სახელმწიფოს პოლიტიკურ ნებაზეა დამოკიდებული. თურქეთი თანმიმდევრულ საგარეო პოლიტიკას ატარებს, რისი წყალობითაც ჩვენ შესანიშნავი ურთიერთობები გვაქვს რეგიონში და ამის მიზეზი ჩვენი საგარეო პოლიტიკაა და არა ერაყის ომი. ჩვენ გულწრფელები ვართ, აქტიურები, არ ვცვლით ჩვენს პოლიტიკას რაღაც ჰიპოტეტური და მოკლევადიანი ინტერესების გამო.

რეგიონალური პრობლემების წარმატებული გადაწყვეტა თურქეთს ევროპამ შთააგონა?

- ევროპა მიბაძვისთვის შესანიშნავი მაგალითია. მე ვგულისხმობ შემდეგს: იმ თაობამ, რომელიც იბრძოდა (მეორე მსოფლიო ომში) და ევროპაში მილიონობით ადამიანის დაღუპვის მიზეზი გახდა – იგივე თაობამ შექმნა ევროკავშირი. ჩვენ ამ შესანიშნავი მაგალითის ნაწილი გვინდა ვიყოთ და გვსურს ამ გამოცდილების სხვა რეგიონებზე გავრცელებაც.

თურქეთის და აშშ-ს ურთიერთობები ახლა უკეთესია, ვიდრე ბუშის ადმინისტრაციის დროს იყო?

- ბევრად უკეთესია. ობამა მისი მიდგომით მრავალმხრივი ურთიერთობების პრინციპის ინიცირებას ახდენს, ხელს უწყობს კონსულტაციების და მოკავშირეებთან ურთიერთქმედების აქტივიზაციას, იმის ნაცვლად რომ მოამზადოს და ცხოვრებაში გაატაროს პოლიტიკა, სხვა მოკავშირეებთან შეთანხმების გარეშე.

რა სურს აშშ-ს თურქეთისგან?

- თუ ნებას მომცემთ ვიტყვი, რომ ეს კითხვა ”ცივი ომი”-ს ლოგიკის ტიპური გამოძახილია. მასში არის ვარაუდი, რომ არსებობს ერთი ზესახელმწიფო შეერთებული შტატები, რომელსაც ჩვენგან ყოველთვის რაღაც უნდა, მაგრამ მოკავშირეობა, კოლექტივში ყოფნას, ანუ რაღაც საერთო არსებობას ნიშნავს. თუკი თქვენ სახელმწიფო მდივან კლინტონს ჰკითხავთ, რა არის 10 ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხი, რომელიც დღეს ამერიკის საგარეო პოლიტიკის წინაშე დგას, შემდეგ კი იგივე კითხვას დამისვამთ მე თურქეთთან დაკავშირებით, თქვენ ჩემგან ანალოგიურ ჩამონათვალს მოისმენთ: ერაყი, ავღანეთი, პალესტინა, ენერგეტიკული უსაფრთხოება, კავკასია, ბალკანეთი. ჩვენ საერთო პრობლემები გვაქვს, ამიტომ ამ პრობლემების გადაწყვეტას კოორდინაციით ვცდილობთ.

სად ხედავთ თქვენს თავს და თურქეთს 10 წლის შემდეგ?

- მე ვხედავ ქვეყანას, რომელმაც შესძლო ეკონომიკური ინტეგრაციის დაწყება და თავის მეზობლებთან მყარი ურთიერთობების დამყარება. ქვეყანას, რომელმაც შესძლო გამხდარიყო ევროკავშირის წევრი. მე ვხედავ ქვეყანას, რომელიც ქმედით როლს თამაშობს ნატო-ს ფარგლებში, ასევე საკვანძო მოთამაშეა არა მხოლოდ უსაფრთხოების საკითხებში, არამედ ეკონომიკურ ორგანიზაციებში, ისეთებში როგორიცაა ”დიდი ოცეული”. ვფიქრობ 2023 წლისთვის ამ მიზნების მიღწევა თავისუფლად შეიძლება. ამ დროს თურქეთის რესუბლიკა თავისი არსებობის ასი წლისთავს აღნიშნავს. ეს 14 წლის შემდეგ იქნება.

თქვენ ხაზს უსვამთ იმ ფაქტს, რომ ისრაელს მორალურ-ზნეობრივი შეხედულებების გამო აკრიტიკებთ. ხომ არ აზიანებს თურქეთის საგარეო პოლიტიკას ის, რომ ანაკარა არ აკრიტიკებს სუდანს იმის გამო რაც დარფურში ხდება?

- ჩვენ ვმუშაობთ იმაზე, რომ დარფურში მხარეებსა და სუდანის მთავრობას შორის დიალოგი შედგეს. როდესაც პრეზიდენტი ომარ ალ-ბაშირი თურქეთში ბრძანდებოდა, ჩვენმა პრეზიდენტმა ის გულწრფელად და ღიად გააკრიტიკა. ვფიქრობ, ჩვენ შევძელით მორალური და ზნეობრივი თვალსაზირისით სუდანთან პასუხისმგებლური ურთიერთობების ჩამოყალიბება.

ორიგინალი