მშვიდობით, კორპორაციულო კონგლომერატებო: ილონ მასკი და პერსონალური იმპერიების ეპოქა

აეროკოსმოსური ინდუსტრია, ენერგეტიკა, ჯანდაცვა, მობილობა და მედია — ოცდაათი წლის წინ ამ სფეროების ხსენებისას მთავარი ფიგურა General Electric (GE) იქნებოდა. დღეს კი საუბარია ილონ მასკზე. ის არის Tesla-ს, xAI-სა და SpaceX-ის აღმასრულებელი დირექტორი, რომელიც ასევე ფლობს სატელეკომუნიკაციო კომპანია Starlink-ს. მის მფლობელობაშია სოციალური მედია პლატფორმა X, ის ავითარებს ნეიროიმპლანტებსა და მიწისქვეშა გვირაბებს. მასკმა მინიმუმ 10 მილიონი დოლარი ნაყოფიერების კვლევებშიც კი დააბანდა. როგორც ჩანს, მასკი ამ რამდენიმე წამოწყების ერთ კონგლომერატად გაერთიანებასაც ცდილობს.

მასკს ხშირად ადარებენ ჰენრი ფორდს, თუმცა უფრო ზუსტი იქნება მისი შედარება ჯონ დ. როკფელერთან ან ჯეკ უელჩთან, რომელმაც GE მძიმე მდგომარეობაში მყოფი ინდუსტრიული კომპანიიდან გიგანტურ კონგლომერატად აქცია. უელჩთან შედარება განსაკუთრებით აქტუალური გახდება, თუ მასკი დაადასტურებს ხმებს SpaceX-ის, xAI-სა და Tesla-ს გარკვეული კომბინაციით შერწყმის შესახებ. რა თქმა უნდა, მსგავსება სრული არ არის: GE კომპანია იყო, მასკი კი პიროვნებაა. თუმცა, ეს ზღვარი სულ უფრო ბუნდოვანი ხდება ეპოქაში, როდესაც მისი ქონება S&P 500-ის კომპანიების 97%-ის საბაზრო კაპიტალიზაციას აჭარბებს. მასკის ქონება 800 მილიარდ დოლარს უახლოვდება, რაც ინფლაციის გათვალისწინებით თითქმის იმდენივეა, რამდენიც GE-ს ღირებულება მისი პიკის დროს.

თავისი ძლიერების ხანაში GE ხშირად განუყოფელი იყო მისი თავმჯდომარისგან, ჯეკ უელჩისგან. მასკი, როგორც ინდივიდი, ისევე ატყვევებს თავის თანამედროვეებს, როგორც ამას უელჩი აკეთებდა. დღევანდელი მენეჯერები საუბრობენ „hardcore“ მუშაობაზე და „პირველადი პრინციპებით აზროვნებაზე“ (first-principles thinking), ისევე როგორც 1980-იანი წლების აღმასრულებლები ცდილობდნენ უელჩის მიბაძვას მასობრივი შემცირებებითა და კომპანიების შთანთქმით.

დღეს მასკის იმპერია მოიცავს Tesla-ს, SpaceX-ს, xAI-ს (X-თან ერთად), Neuralink-სა და The Boring Company-ს. მიუხედავად იმისა, რომ მათ განსხვავებული მიზნები აქვთ, გარკვეული კვეთა მაინც არსებობს: Tesla-ს ავტომობილები The Boring Company-ს გვირაბებში მოძრაობენ, xAI-ს Grok ხელმისაწვდომია ელექტრომობილებში, ხოლო Tesla-მ თავისი Megapack ბატარეები xAI-ს მონაცემთა ცენტრებს მიაწოდა. გარდა საერთო მფლობელისა, მათ შორის მჭიდრო ურთიერთქმედება მხოლოდ ახლახან დაიწყო, როდესაც Tesla-მ და SpaceX-მა ცალ-ცალკე განახორციელეს ინვესტიცია xAI-ში.

ყველაფრის მომცველი კომპანია

არც ისე დიდი ხნის წინ, GE მსოფლიოს ყველაზე ძვირადღირებული კომპანია იყო. მისი ქვედანაყოფები აწარმოებდნენ ყველაფერს: ნათურებს, რეაქტიულ ძრავებს, საყოფაცხოვრებო ტექნიკას, რენტგენისა და ულტრაბგერით აპარატებს, ორთქლის ტურბინებს, ლოკომოტივებსა და სატელევიზიო შოუებსაც კი. როდესაც უელჩმა 1981 წელს მართვა ჩაიბარა, კომპანია კრიზისში იყო და წინა ათწლეულში საბაზრო ღირებულების მეხუთედი ჰქონდა დაკარგული.

მისი პირველი ნაბიჯი თანამშრომელთა რაოდენობის შემცირება იყო. პირველ რამდენიმე წელიწადში მან 100,000-ზე მეტი ადამიანი დაითხოვა, რის გამოც მას „ნეიტრონული ჯეკი“ შეარქვეს — ნეიტრონული ბომბის ანალოგიით, რომელიც ადამიანებს ანადგურებს, შენობებს კი ხელუხლებელს ტოვებს. დაზოგილი თანხებით უელჩმა კომპანიების აქტიური შესყიდვა დაიწყო. ბევრი მათგანი GE-ს ძირითად საქმიანობასთან ახლოს იყო, თუმცა ზოგიერთი, მაგალითად 1986 წელს შეძენილი NBC, სრულიად განსხვავდებოდა. ეს უკანასკნელი პორტფელს გავლენის გასაფართოებლად დაემატა.

უელჩის მართვის სტილს კონკურენტი კომპანიებიც კი ბაძავდნენ. GE-ს მენეჯმენტის მომზადების პროგრამა საუკეთესო ბიზნეს სკოლების დონეზე იყო დაყენებული. მუდმივი შემცირებებისა და შესყიდვების სერიით, უელჩმა GE ფულის საბეჭდ მანქანად აქცია: კომპანიის ღირებულება მისი მოსვლისას არსებული 14 მილიარდიდან 2001 წლისთვის 400 მილიარდ დოლარამდე გაიზარდა.

თუმცა, უელჩის მიდგომა უნაკლო არ აღმოჩნდა. 2001 წელს აქციების ფასი დაეცა, ხოლო 2008 წლის ფინანსურმა კრიზისმა გამოაჩინა, რომ კონგლომერატის სტრუქტურა სერიოზულ ხარვეზებს მალავდა. GE Capital-ის მოგება სხვა ქვედანაყოფების ცუდ მაჩვენებლებს ფარავდა. როდესაც გაირკვა, რომ GE Capital საეჭვო ფინანსურ ინსტრუმენტებში იყო ჩართული, ბიზნეს მოდელი ჩამოიშალა. საბოლოოდ, მთავრობამ GE Capital 139 მილიარდი დოლარით გადაარჩინა, მაგრამ კომპანიის რეპუტაცია შეილახა. ხუთი წლის წინ GE-მ გამოაცხადა, რომ სამ დამოუკიდებელ კომპანიად დაიყოფოდა — კონგლომერატი აღარ არსებობდა.

მოოქროვილი ხანის აღმასრულებელი დირექტორი

ჰარვარდის ბიზნეს სკოლის პროფესორის, დევიდ იოფის აზრით, მასკის ისტორია უფრო მეტად „ბარონ-ყაჩაღების“ (robber barons) ეპოქას ჰგავს, ვიდრე GE-ს კონგლომერატის ისტორიას. „მოოქროვილი ხანის“ (Gilded Age) პერიოდში ისეთი ადამიანები, როგორებიც იყვნენ ჯ.პ. მორგანი და ჯონ დ. როკფელერი, აკონტროლებდნენ მძლავრ კომპანიებს, რომლებმაც შექმნეს ახალი ინდუსტრიები — რკინიგზა და ნავთობმოპოვება. ისინი მართავდნენ ამ ფირმებს პირდაპირ ან საბჭოს წევრების მეშვეობით და შეეძლოთ კომპანიების სურვილისამებრ კომბინირება.

„ვფიქრობ, ილონი სწორედ ასეთ მიდგომას იყენებს. ეს უფრო მეტად ეხება ეგოს, ბაზარზე ძალაუფლებას და ე.წ. „მეფეების შემქმნელის“ (kingmaker) როლში ყოფნას“, — აღნიშნავს იოფი.

„ბარონ-ყაჩაღების“ ძალაუფლება ორ წყაროს ეყრდნობოდა: უზარმაზარ სიმდიდრესა და რეგულაციების ნაკლებობას. დღეს სიმდიდრის დისპროპორცია მსგავს ნიშნულს აღწევს: როკფელერის ქონება აშშ-ის მთლიანი შიდა პროდუქტის 1-2%-ს შეადგენდა, რაც დაახლოებით მასკის დღევანდელი ქონების პროპორციულია. განსხვავება ისაა, რომ დღეს რეგულირებად სამყაროში ვცხოვრობთ, თუმცა, როგორც იოფი ამბობს, ამჟამად რეგულაციების შესუსტების ტენდენცია შეინიშნება.

მასკის იმპერიის მომავალი დამოკიდებულია როგორც მის გადაწყვეტილებაზე — გააერთიანებს თუ არა კომპანიებს, ისე საზოგადოების რეაქციაზე მის მზარდ ძალაუფლებაზე. თავისი წინამორბედების მსგავსად, მასკიც ცდილობს გავლენა მოახდინოს პროცესებზე — მან 300 მილიონ დოლარზე მეტი დახარჯა აშშ-სა და მის ფარგლებს გარეთ არჩევნებზე ზემოქმედებისთვის.

თუ მასკი კომპანიებს გააერთიანებს, ის მიიღებს ნამდვილ კონგლომერატს, რაც დღეს პოპულარული აღარ არის. აშშ-ში კონგლომერატები შეიქმნა რისკების დასაზღვევად: თუ ერთი სექტორი კრიზისში იყო, მეორეს უნდა დაებალანსებინა შემოსავლები. თუმცა, ეს სტრატეგია მოგვიანებით უარყვეს. ინვესტორები უპირატესობას სპეციალიზებულ კომპანიებს ანიჭებენ, რომლებიც უფრო ეფექტურად მუშაობენ. გარდა ამისა, ფინანსებში ცნობილია „კონგლომერატის დისკონტის“ (conglomerate discount) ცნება — ასეთი სტრუქტურის მქონე ბიზნესების რეალური ღირებულების დადგენა რთულია.

მასკის კომპანიებისთვის მთავარი შეზღუდვა შესაძლოა რეგულაციები აღმოჩნდეს, რასაც საბოლოოდ საზოგადოებრივი აზრი განაპირობებს. მე-19 საუკუნის ბოლოსა და მე-20 საუკუნის დასაწყისის ტიტანების ძალაუფლება სწორედ „პროგრესული ეპოქის“ ახალმა რეგულაციებმა შეზღუდა. მასკს აქვს უნარი, მომავლის ხედვები ბიზნეს გეგმებად აქციოს, თუმცა საკითხავია, რამდენ ხანს შეძლებს ის ამ ტემპის შენარჩუნებას.