ნილ რაიმერი: ხელოვნური ინტელექტის ეპოქაში დაგროვილი სიმდიდრის გადანაწილება გარდაუვალია

მაისის ბოლოს, ათენში გამართულ ტექნოლოგიურ ფესტივალზე, Index Ventures-ის თანადამფუძნებელმა ნილ რაიმერმა ხელოვნური ინტელექტის გარშემო დაგროვილ უზარმაზარ კაპიტალზე ისაუბრა. მისი თქმით, არსებობს ძლიერი განცდა, რომ ადრე თუ გვიან ამ სიმდიდრის გარკვეული სახის გადანაწილება მოხდება. რაიმერი მიიჩნევს, რომ ეს პროცესი ან ნებაყოფლობითი იქნება, ან იძულებითი, თუმცა თავად იმედოვნებს, რომ ტექნოლოგიური სექტორის ლიდერები ამ პროცესში წამყვან როლს იკისრებენ.

ასეთი განცხადება, შესაძლოა, სტანდარტულ პოპულიზმად ჟღერდეს, თუმცა რაიმერისგან, რომელიც ბოლო სამი ათწლეულის ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული ვენჩურული ფირმის სათავეებთან დგას, ეს საკმაოდ მოულოდნელი იყო. მიუხედავად იმისა, რომ მან 2021 წელს ყოველდღიურ საინვესტიციო საქმიანობას თავი დაანება, Index Ventures-ის ბოლოდროინდელი შედეგები შთამბეჭდავია: დაარსების დღიდან ფირმამ დაახლოებით 15 მილიარდი დოლარი მოიზიდა, ხოლო გასულ წელს Figma-ს IPO-მ და Google-ის მიერ Wiz-ის შესყიდვამ კომპანიას 9 მილიარდი დოლარის მოგება მოუტანა.

თავად რაიმერი აქტიურად არის ჩართული საქველმოქმედო და საზოგადოებრივ საქმიანობაში. ის არის Endeavor Greece-ის საბჭოს წევრი, რომელიც განვითარებად ბაზრებზე მეწარმეებს უწევს მენტორობას, და 2019-დან 2025 წლამდე Human Rights Watch-ის საბჭოს თავმჯდომარეობდა. 2021 წელს მან ოჯახთან ერთად 13 მილიონი დოლარი შესწირა მაკგილის უნივერსიტეტს კამპუსის რენოვაციისა და მკვიდრი მოსახლეობის კვლევის ინსტიტუტის დასაფუძნებლად.

ქველმოქმედების კრიზისი ტექნოლოგიურ სამყაროში

რაიმერის კომენტარი სიმდიდრის გადანაწილებაზე იმ დროს გაჟღერდა, როდესაც ტრადიციული ქველმოქმედება კრიზისს განიცდის. 2010 წელს უორენ ბაფეტისა და ბილ გეითსის მიერ დაარსებული ინიციატივა „Giving Pledge“, რომელიც მილიარდერებს მოუწოდებს თავიანთი ქონების ნახევარი ქველმოქმედებას მოახმარონ, აქტუალობას კარგავს. თუ პირველ ხუთ წელიწადში მას 113 ოჯახი შეუერთდა, 2024 წელს ეს რიცხვი მხოლოდ ოთხამდე შემცირდა. ილონ მასკმა კი პირდაპირ განაცხადა, რომ მისი ბიზნესები თავად არის ქველმოქმედება.

სტატისტიკური მონაცემებიც ამ ტენდენციას ადასტურებს. მიუხედავად იმისა, რომ 2024 წელს ამერიკაში საქველმოქმედო შემოწირულობებმა რეკორდულ 592.5 მილიარდ დოლარს მიაღწია, თავად დონორთა რაოდენობა ზედიზედ ხუთი წელია მცირდება. Stanford Social Innovation Review-ს თანახმად, 2024 წელს დონორთა რიცხვი 4.5%-ით შემცირდა. თუ 2000 წელს შინამეურნეობების ორი მესამედი ეწეოდა ქველმოქმედებას, დღეს ეს მაჩვენებელი ნახევრამდეა დასული.

ინვესტირება ქველმოქმედების ნაცვლად

მსგავსი სურათი იკვეთება Index-ის პორტფელში შემავალ კომპანიებშიც, როგორიცაა Anthropic. ფინანსური მრჩევლების დაკვირვებით, Anthropic-ის ახლად გამდიდრებული თანამშრომლები, რომელთაგან ბევრი „ეფექტური ალტრუიზმის“ იდეებს იზიარებს, ქველმოქმედების ნაცვლად „ენჯელ ინვესტირებასა“ (Angel Investing) და საკუთარი სტარტაპების დაწყებაზე არიან ორიენტირებულნი. მიუხედავად იმისა, რომ კომპანია თანამშრომლებს სთავაზობს მათი შემოწირულობების გაორმაგებას კაპიტალის 25%-მდე, უმრავლესობა ფილანთროპიას თავის გეგმებში არ განიხილავს.

იძულებითი გადანაწილების მექანიზმები

ნებაყოფლობითი ქმედებების ნაკლებობა საკანონმდებლო ინიციატივების გააქტიურებას იწვევს. კალიფორნიის შტატის ამომრჩევლები წელს გადაწყვეტენ 5%-იანი ერთჯერადი ქონების გადასახადის შემოღებას მილიარდერებისთვის. ამის გამო, ზოგიერთმა დამფუძნებელმა, მათ შორის Google-ის სერგეი ბრინმა და ლარი პეიჯმა, საცხოვრებელი ადგილი უკვე შეიცვალეს. OpenAI-ც კი განიხილავს 2027 წლისთვის საჯარო კომპანიად გახდომას, რაც ნაწილობრივ შესაძლო საგადასახადო ცვლილებებითაც შეიძლება იყოს განპირობებული.

კიდევ ერთი განხილვის საგანია OpenAI-ს იდეა, რომ ფედერალურ მთავრობას გადასცეს კომპანიის 5%-იანი წილი. სემ ალტმენი ამას ხელოვნური ინტელექტის სარგებლის საზოგადოებისთვის გაზიარებად აფასებს, თუმცა კრიტიკოსები ამაში ვაშინგტონში პოლიტიკური გავლენის მოპოვების მცდელობას ხედავენ. სილიკონის ველზე მთავრობის ჩარევას ყოველთვის სკეპტიკურად უყურებდნენ, რასაც ინვესტორ როელოფ ბოთას ხუმრობაც ადასტურებს: „მსოფლიოში ყველაზე საშიში სიტყვებია: მე მთავრობიდან ვარ და აქ დასახმარებლად მოვედი“.

ისტორიული პარალელები და მომავალი

სიმდიდრის კონცენტრაცია დღეს უპრეცედენტო მასშტაბებს აღწევს. ილონ მასკის ქონებამ 1 ტრილიონ დოლარს გადააჭარბა, ხოლო Forbes-მა მხოლოდ 2026 წლის რეიტინგში 45 ახალი „AI მილიარდერი“ დათვალა. აშშ-ს შინამეურნეობების ზედა 1%-ის ხელში არსებული სიმდიდრის წილი 31.7%-ს შეადგენს, რაც 1989 წლის შემდეგ რეკორდული მაჩვენებელია.

ეკონომისტი გაბრიელ ზუკმანი აღნიშნავს, რომ თუ 1910 წელს ამერიკის ოთხი უდიდესი ქონება ქვეყნის მშპ-ს 4%-ს შეადგენდა, დღეს მოსახლეობის იგივე მცირე ნაწილი (19 ოჯახი) მშპ-ს 14%-ს ფლობს. ისტორიას ახსოვს მსგავსი პერიოდები: 1889 წელს ენდრიუ კარნეგიმ გამოაქვეყნა ესე „სიმდიდრის სახარება“ (The Gospel of Wealth), სადაც ამტკიცებდა, რომ მდიდარმა ადამიანმა თავისი ქონება სიცოცხლეშივე უნდა გასცეს საზოგადოებრივი სიკეთისთვის.

თუმცა, როდესაც ნებაყოფლობითმა ქმედებებმა შედეგი არ გამოიღო, 1930-იან წლებში სენატორმა ჰიუ ლონგმა წამოაყენა პროგრამა „გავიზიაროთ ჩვენი სიმდიდრე“ (Share Our Wealth), რამაც პრეზიდენტ ფრანკლინ რუზველტს აიძულა შემოეღო ე.წ. „მდიდრების გადასახადი“, რომლის ზედა ზღვარი 79%-ს აღწევდა. ეს არის ნათელი მაგალითი იმისა, თუ როგორ მოდის იძულებითი გადანაწილება იქ, სადაც ნებაყოფლობითი ქმედება ვერ პასუხობს საზოგადოებრივ წნეხს.

ნილ რაიმერს აშფოთებს ტექნოლოგიური კომპანიების „მორალური ცენტრი“. ის იხსენებს 1984 წელს, როდესაც სტივ ჯობსი და Apple-ის დამფუძნებლები გმირებად აღიქმებოდნენ. დღეს კი მისი შვილები ზოგიერთ ტექნოლოგიურ გიგანტზე ისე საუბრობენ, როგორც ადრე თამბაქოს მწარმოებლებზე საუბრობდნენ. რაიმერი, როგორც ინვესტორი, თავად არის ამ სიმდიდრის ბენეფიციარი, თუმცა ის ამჯობინებს, რომ მისმა კოლეგებმა თავად აირჩიონ გაცემის გზა, სანამ ამას ისტორია აიძულებთ.