რომის პაპის ენციკლიკა ხელოვნური ინტელექტის შესახებ: მთავარი აქცენტი არა ტექნოლოგიაზე, არამედ ძალაუფლებაზეა

ორშაბათს რომის პაპმა ლეო XIV-მ თავისი პირველი ენციკლიკა გამოაქვეყნა. დოკუმენტი, სახელწოდებით Magnifica Humanitas, „ხელოვნური ინტელექტის ეპოქაში ადამიანის დაცვის“ საკითხებს ეხება. მიუხედავად იმისა, რომ მთავარი თემა ხელოვნური ინტელექტია (AI), პაპის ყურადღების ცენტრში გაცილებით ძველი და ფართოდ გავრცელებული პრობლემები მოექცა: უთანასწორობა, ომი, დემოკრატიის ეროზია და ძალაუფლების კონცენტრაცია იმ პირთა ხელში, რომლებსაც კაცობრიობის კეთილდღეობა შესაძლოა ნაკლებად ადარდებდეთ.

200-გვერდიანი დოკუმენტი პაპმა ხელოვნური ინტელექტის კომპანია Anthropic-ის თანადამფუძნებელთან, კრის ოლასთან ერთად წარადგინა. ლეო XIV ამტკიცებს, რომ მცირე ელიტის მიერ შექმნილი და მართული ტექნოლოგია, თავისი არსით, ვერ ემსახურება საერთო კეთილდღეობას. „როდესაც ასეთი ძალაუფლება რამდენიმე ადამიანის ხელში იყრის თავს, ის ხდება გაუმჭვირვალე და თავს არიდებს საზოგადოებრივ კონტროლს, რაც ზრდის განვითარების დამახინჯებული ფორმების რისკს. ეს კი წარმოშობს ახალ დამოკიდებულებებს, გარიყვას, მანიპულაციებსა და უთანასწორობას“, — ნათქვამია დოკუმენტში.

ენციკლიკაში ხაზგასმულია, რომ ყოველი ძირითადი ტექნოლოგიური ცვლილების მსგავსად, ხელოვნური ინტელექტიც აძლიერებს მათ ძალაუფლებას, ვინც უკვე ფლობს ეკონომიკურ რესურსებს, ექსპერტიზასა და მონაცემებზე წვდომას. პაპი გამოთქვამს შეშფოთებას, რომ ელიტებმა შესაძლოა გამოიყენონ ეს გავლენა ინფორმაციისა და მოხმარების მოდელების ფორმირებისთვის, დემოკრატიულ პროცესებზე ზემოქმედებისა და ეკონომიკური დინამიკის საკუთარი ინტერესებისამებრ წარმართვისთვის.

პოლიტიკური კონტექსტი და რეგულირების აუცილებლობა

დოკუმენტის გამოქვეყნებას წინ უძღოდა პრეზიდენტ დონალდ ტრამპის მიერ ხელოვნური ინტელექტის შესახებ აღმასრულებელი ბრძანების ხელმოწერის გადადება. აღნიშნული ბრძანება მთავრობას ახალი მოდელების გამოშვებამდე მათზე ზედამხედველობის უფლებას აძლევდა. გავრცელებული ინფორმაციით, ტრამპმა ეს გადაწყვეტილება ვენჩურული ინვესტორისა და თეთრი სახლის ხელოვნური ინტელექტის ყოფილი კურატორის, დევიდ საქსის რჩევით მიიღო.

პაპი ლეო XIV მოუწოდებს, რომ ხელოვნური ინტელექტი იმართებოდეს „ნათელი კრიტერიუმებითა და ეფექტური ზედამხედველობით“, რაც დაფუძნებული იქნება იმ თემების მონაწილეობაზე, რომლებზეც ეს ტექნოლოგია გავლენას ახდენს. უფრო კონკრეტულად, პაპი მოითხოვს ხელოვნური ინტელექტის სფეროში „შეიარაღების რბოლის“ დასრულებას — იმ სწრაფვის შეჩერებას, რომელიც მიმართულია სულ უფრო მძლავრი ალგორითმებისა და დიდი მონაცემთა ბაზების შექმნისკენ გეოპოლიტიკური თუ კომერციული დომინირების მოსაპოვებლად.

„განიარაღება ნიშნავს იმ დაშვების უარყოფას, რომ ტექნიკური ძალაუფლება ავტომატურად ანიჭებს მართვის უფლებას“, — წერს პაპი.

ისტორიული პარალელები და თანამედროვე გამოწვევები

ეს დინამიკა ხელოვნურ ინტელექტამდე გაცილებით ადრე არსებობდა. პაპი ლეო XIII-ის 1891 წლის ენციკლიკა Rerum Novarum იმავე ტიპის ძალაუფლების კონცენტრაციას ეხებოდა ინდუსტრიული რევოლუციის დროს. თუმცა, შორს წასვლა საჭირო არ არის: ილონ მასკის მიერ Twitter-ის შეძენა და პლატფორმის გამოყენება ტრამპის არჩევნებში დასახმარებლად, ან ტექნოლოგიური ელიტების მიერ ასობით მილიონი დოლარის გადარიცხვა პოლიტიკურ კომიტეტებში (super PACs) ხელოვნური ინტელექტის რეგულირების დასაბლოკად — სწორედ ეს ტენდენციები გახდა ლეო XIV-ის ნაშრომის შთაგონების წყარო.

პაპი მიდის იმ დასკვნამდე, რომელსაც ბევრი უკვე ეთანხმება: დღევანდელი ხელოვნური ინტელექტის არაჩვეულებრივი შესაძლებლობები ფსონებს საგრძნობლად ზრდის. ნოტრ-დამის სამართლის სკოლის პროფესორმა პაოლო კაროცამ, რომელიც სოციალურ მეცნიერებათა პონტიფიკური აკადემიის წევრი და Meta-ს ზედამხედველობის საბჭოს თავმჯდომარეა, აღნიშნა, რომ AI-ზე დაფუძნებულმა დეზინფორმაციამ და „დიპფეიკებმა“ (deepfakes) დააზიანა ჩვენი უნარი, გავარჩიოთ სიმართლე სიცრუისგან, რასაც სერიოზული შედეგები აქვს დემოკრატიული პოლიტიკისთვის.

კაროცას თქმით, ტექნოლოგიური ინდუსტრიის პრაქტიკა, რომელიც ადამიანური მონაცემების „შეგროვებასა და მანიპულირებას“ გულისხმობს, ფუნდამენტურ გამოწვევებს უქმნის შემეცნებით თავისუფლებას.