ვენჩურული კაპიტალით დაფინანსებული სტარტაპები თაღლითობისკენ უფრო მეტად არიან მიდრეკილნი — მკვლევრებმა მიზეზები დაადგინეს

ბრიტანეთის იმპერიული კოლეჯისა და საფრანგეთის Emlyon-ის ბიზნეს სკოლის ახალმა ანგარიშმა დეტალურად აღწერა ის მეთოდები, რომლებსაც სილიკონის ველის ვენჩურული კაპიტალით (VC) დაფინანსებული დამფუძნებლები თაღლითობისთვის იყენებენ. კვლევაში ასევე ხაზგასმულია თავად ინვესტორების როლი ამ პროცესში.

ანგარიშის მოსამზადებლად მკვლევრებმა შექმნეს მონაცემთა ბაზა, რომელიც მოიცავს იმ ტექნოლოგიურ დამფუძნებლებსა და კომპანიებს, რომლებსაც 2000-დან 2023 წლამდე აშშ-ის ფასიანი ქაღალდებისა და ბირჟების კომისიამ (SEC) და იუსტიციის დეპარტამენტმა (DOJ) სამოქალაქო და სისხლის სამართლის ბრალდებები წარუდგინეს. ბოლო წლების გახმაურებულ საქმეებს შორის მოხვდნენ ჩარლი ჯავისი (Frank), გიოქჩე გიუვენი (Kalder), დო ქვონი (Terraform Labs) და ალექსანდრე და ვალერი ლაუ ბეკმანები (GameOn).

სოციალურ ქსელ X-ში თაღლითობისა და „სკამის“ (scam) თემა მუდმივი განხილვის საგანია, სადაც ინდუსტრიის წარმომადგენლები ამბიციისა და წარმატების ზღვარზე მსჯელობენ. „თაღლითობა სტარტაპების სამყაროში ბევრად უფრო გავრცელებული და ნორმალიზებულია, ვიდრე ამის აღიარება გვსურს“, — განუცხადა TechCrunch-ს ტიმ ვაისმა, ანგარიშის ერთ-ერთმა ავტორმა.

ვაისმა მიუთითა ტორონტოს უნივერსიტეტის (UT) კიდევ ერთ კვლევაზე, რომელმაც 2000-დან 2023 წლამდე აშშ-ში ვენჩურული კაპიტალით დაფინანსებული სტარტაპების წინააღმდეგ აღძრული 654 თაღლითობის შემთხვევა შეისწავლა. კვლევამ აჩვენა, რომ თუმცა თაღლითობა ზოგადად იშვიათია, ვენჩურული დაფინანსების მქონე კომპანიები უფრო ხშირად დგებიან ბრალდებების წინაშე, ვიდრე ისინი, ვისაც ასეთი დაფინანსება არ მიუღია. კერძოდ, გადახურებულ ბაზარზე, სუსტი ზედამხედველობისა და ინვესტორების მხრიდან არასაკმარისი შემოწმების (due diligence) პირობებში გაშვებული სტარტაპები 19%-ით უფრო მეტად არიან მიდრეკილნი შემდგომი თაღლითობისკენ.

თაღლითობის სამი ეტაპი: „ფასადის“ შექმნა

ვაისისა და ნევენა რადოინოვსკას ნაშრომში განხილულია პროცესი, რომელსაც ავტორები „ფასადის შექმნას“ (façading) უწოდებენ. ეს ხდება მაშინ, როდესაც დამფუძნებლები აწყდებიან შეუსაბამობას ინვესტორების მოლოდინებსა და რეალურ შედეგებს შორის. პროცესი სამ სულ უფრო არაკეთილსინდისიერ ეტაპად იყოფა:

• ზედაპირული ფასადი (Surface façading): დამფუძნებლები იტყუებიან კომპანიის წარმატების შესახებ. ეს ხშირად ხდება ადრეულ ეტაპზე, როდესაც ისინი ინვესტორებს საკუთარ ხედვას აცნობენ. ეს უფრო მეტია, ვიდრე უბრალოდ ამბიციური გეგმების წარდგენა — ეს არის მიზანმიმართული სიცრუე მიღწევების შესახებ.
• გაძლიერებული ფასადი (Reinforced façading): ამ ეტაპზე დამფუძნებელი იწყებს ყალბი მტკიცებულებების შექმნას ნათქვამი ტყუილების გასამყარებლად. მაგალითად მოყვანილია მობილური აპლიკაცია, რომელმაც შექმნა ყალბი კონტრაქტები, ინვოისები და შემოსავლების ჩანაწერები, რათა ვენჩურული კაპიტალისტები დაერწმუნებინა კომპანიის „უნიკორნის“ (მილიარდ დოლარიანი) შეფასებაში.
• ღრმა ფასადი (Deep façading): ტყუილი ვრცელდება ტექნოლოგიურ მხარეზეც. დამფუძნებლები ქმნიან ყალბ დემო-ვერსიებს და ცდილობენ ტექნოლოგია იმაზე უფრო განვითარებულად წარმოაჩინონ, ვიდრე სინამდვილეშია. ვაისის თქმით, ეს არის ტყუილზე აგებული მთელი „პარალელური რეალობა“.

ინვესტორების როლი და კულტურული ფაქტორები

მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ ინვესტორები ყოველთვის უდანაშაულო მსხვერპლნი არ არიან. ზოგიერთი მათგანი უნებლიეთ ხდება „თაღლითობის თანაშემოქმედი“ იმით, რომ აგრძელებს იმ დამფუძნებლების მხარდაჭერას, რომლებიც ადრე უკვე იყვნენ მხილებულნი თაღლითობაში. ეს გარკვეულწილად ახდენს მსგავსი ქცევის ნორმალიზებას.

„პრობლემა მხოლოდ დამფუძნებლებში არ არის, არამედ მათშიც, ვინც აწესებს და აძლიერებს მაღალი ზრდის ხშირად არაგონივრულ მოლოდინებს“, — აღნიშნავს ვაისი.

ტორონტოს უნივერსიტეტის ანგარიშმა აჩვენა, რომ წარსულში ჩადენილი გადაცდომები დამფუძნებლებს ხელს არ უშლის ახალი სტარტაპებისთვის დაფინანსების მოპოვებაში, მაშინაც კი, როდესაც ეს შემთხვევები მედიის ყურადღების ცენტრში იყო. ეს შეესაბამება სილიკონის ველის კულტურას, რომელიც მიესალმება მარცხს, მიუხედავად მისი გამომწვევი მიზეზებისა.

მმართველობითი პრობლემები და გამოსავალი

კვლევამ გამოკვეთა რამდენიმე მნიშვნელოვანი ტენდენცია:

• სტარტაპები, რომელთა დირექტორთა საბჭოს დამფუძნებლები აკონტროლებენ, ორჯერ უფრო ხშირად სჩადიან თაღლითობას, ვიდრე ინვესტორების მიერ კონტროლირებადი საბჭოების მქონე კომპანიები.
• ვენჩურული კაპიტალით დაფინანსებული კომპანიები, საჯარო ბირჟაზე გასვლის შემდეგ, პირველი ორი წლის განმავლობაში უფრო ხშირად ხდებიან სასამართლო დავების ობიექტები, ვიდრე კერძო კაპიტალის (Private Equity) მიერ მხარდაჭერილი კომპანიები.
• კომპანიების კერძო სტატუსში დიდხანს დარჩენა ამცირებს მათზე ზედამხედველობას, რადგან საჯარო კომპანიები ბევრად უფრო მკაცრად მოწმდებიან.

ვაისი გამოსავლის სახით სთავაზობს SEC-ს, რომ რეგულარულად ჩაატაროს ფორმალური აუდიტი იმ სტარტაპებში, რომლებიც გარკვეულ „საინვესტიციო ზღვარს“ გადალახავენ. ამჟამად SEC გამოძიებას მხოლოდ საჩივრის ან სარჩელის საფუძველზე იწყებს. ასევე, მკვლევარი მიიჩნევს, რომ ინვესტორებმა მეტი პასუხისმგებლობა უნდა აიღონ კორპორაციული მართვის ჩავარდნებზე და არაგონივრული ზრდის მაჩვენებლების მოთხოვნაზე.