ისტორიკოსი ჯილ ლეპორი: სილიკონის ველი სამეცნიერო ფანტასტიკას არასწორად განმარტავს და დემოკრატიას საფრთხეს უქმნის

თავის ახალ წიგნში „ხელოვნური სახელმწიფოს აღზევება და დაცემა“ (The Rise and Fall of the Artificial State), ისტორიკოსი ჯილ ლეპორი აფრთხილებს საზოგადოებას, რომ ტექნოლოგიური კომპანიები სულ უფრო მეტად ანაცვლებენ დემოკრატიული მმართველობის ფუნქციებს. მისი თქმით, ეს ცვლილება ნიშნავს „ტირანიისა და მისტიფიკაციის დაბრუნებას ალგორითმების, კორპორაციებისა და მანქანების მმართველობის სახით“.

ჯილ ლეპორი, ჰარვარდის უნივერსიტეტის ისტორიკოსი, New Yorker-ის ავტორი და პულიცერის პრემიის ლაურეატი, დეტალურად განიხილავს იდეას, რომლის მიხედვითაც კაცობრიობა „ხელოვნურ სახელმწიფოში“ ან მანქანების მიერ მართულ მთავრობაში უნდა ცხოვრობდეს. მიუხედავად იმისა, რომ ის არ არის ტექნოლოგიების მოწინააღმდეგე, მისი მთავარი კრიტიკა მიმართულია იმისკენ, თუ როგორ ითვისებენ კერძო კორპორაციები სახელმწიფოებრივ ფუნქციებს.

ლეპორის არგუმენტით, სილიკონის ველის ლიდერები, განსაკუთრებით ილონ მასკი, ცდილობენ დაამკვიდრონ მომავალი, რომელიც სამეცნიერო ფანტასტიკისა და კომიქსების არასწორი ინტერპრეტაციიდან მომდინარეობს. ისტორიკოსის თქმით, მასკის პოლიტიკური შეხედულებები ხშირად ეწინააღმდეგება იმ ნაწარმოებების არსს, რომლებიც მას ასე ძალიან მოსწონს.

რა არის „ხელოვნური სახელმწიფო“?

„ხელოვნურ სახელმწიფოში“ იგულისხმება მმართველობის ფორმა, რომელიც ანაცვლებს ლიბერალურ-დემოკრატიულ ნაციონალურ სახელმწიფოს როგორც აშშ-ში, ისე მთელ მსოფლიოში. ეს არის როგორც რეალური კონსტრუქცია, ისე იდეა, რომლის განვითარებასაც ლეპორი თავის წიგნში იკვლევს. ისტორიკოსი პარალელებს ავლებს სამეცნიერო ფანტასტიკასთან, სადაც ხელოვნური სახელმწიფოს იდეა ხშირად გარდაუვალი მარცხით სრულდება.

„ეს არის საუკუნოვანი დემოკრატიისა და თანასწორი უფლებების დასასრული. ეს არის დაბრუნება ტირანიასა და მისტიფიკაციაში, სადაც მმართველობა ალგორითმების, კორპორაციებისა და მანქანების ხელშია“, — აღნიშნავს ლეპორი.

მნიშვნელოვანია განისაზღვროს, რომ კრიტიკა ეხება არა თავად ტექნოლოგიას, არამედ იმას, რომ კერძო კორპორაციებმა სახელმწიფოს ფუნქციები მიითვისეს. ამ ტრანსფორმაციაზე საზოგადოების თანხმობა არავის მიუღია. თავდაპირველად, ტექნოლოგიების დანერგვა მთავრობის მუშაობაში ეფექტურობისა და სისწრაფის სურვილით იყო განპირობებული, თუმცა ბოლო 20-25 წლის განმავლობაში ეს პროცესი ნაციონალური სახელმწიფოს როლის მიზანმიმართულ უზურპაციაში გადაიზარდა.

ტექნოლოგიური ფილოსოფია და ალტერნატიული გზები

ისტორიული პერსპექტივიდან, 1990-იან წლებში არსებობდა აქტიური დისკუსია იმის შესახებ, თუ როგორი უნდა ყოფილიყო ინტერნეტი. 1996 წლის ტელეკომუნიკაციების აქტი ბევრისთვის შეცდომად მიიჩნევა, რომელიც კონკრეტული პოლიტიკური მომენტის პროდუქტი იყო. ლეპორი მიიჩნევს, რომ ყოველთვის არსებობდა ალტერნატიული გზები, რომლებიც არ იქნა არჩეული.

Apple-ის „1984“ და პერსონალური კომპიუტერის მითი

1984 წლის იანვარში Apple-მა გამოუშვა ცნობილი სარეკლამო რგოლი Macintosh-ისთვის, რომელიც ჯორჯ ორუელის „1984“-ის თემას ეხმიანებოდა. Apple ავითარებდა იდეას, რომ გიგანტური კომპიუტერები (Mainframes) ტოტალიტარიზმს წარმოადგენდა, ხოლო პერსონალური Macintosh იქნებოდა ინსტრუმენტი, რომელიც ამ სისტემას დაანგრევდა.

თუმცა, ლეპორი ეჭვქვეშ აყენებს იმას, რომ Apple-ში ვინმეს მართლა სჯეროდა პერსონალური კომპიუტერის, როგორც „პერსონალური განთავისუფლების“ ინსტრუმენტის. დროთა განმავლობაში ეს „სახალისო სარეკლამო კამპანია“ გადაიზარდა ისეთ ილუზიურ ფანტაზიებში, როგორსაც დღეს სემ ალტმანი და სხვა ტექნოლოგიური ლიდერები გვთავაზობენ, როდესაც ხელოვნური ინტელექტის მქონე პრეზიდენტის იდეაზე საუბრობენ.

Twitter-ის რევოლუცია და „ციფრული მერიის“ ილუზია

Twitter-ის (ამჟამად X) მაგალითი კარგად აჩვენებს, თუ როგორ ხდება ტექნოლოგიური პლატფორმის როლის არასწორი ინტერპრეტაცია. თავდაპირველად ის გასართობი პლატფორმა იყო, თუმცა პოლიტიკოსებმა მისი გამოყენება საკუთარი გავლენის გასაძლიერებლად დაიწყეს.

• 2012 წლისთვის კომპანიამ გამოსცა „Twitter-ის პოლიტიკისა და არჩევნების სახელმძღვანელო“.
• გავრცელდა იდეა, რომ Twitter იყო „მერია თქვენს ჯიბეში“, რომელიც აღადგენდა დემოკრატიულ პროცესებს.
• სინამდვილეში, ამერიკელთა მხოლოდ მეხუთედს ჰქონდა ანგარიში, ხოლო პოლიტიკური პოსტების 90%-ზე მეტს მომხმარებელთა მხოლოდ 10% აქვეყნებდა.

შესაბამისად, Twitter არასოდეს ყოფილა ამომრჩევლის რეალური რეპრეზენტაცია. ის იყო „დამახინჯების მანქანა“, რომელიც ჰიპერ-პარტიზანული ჯგუფების ხმას აძლიერებდა.

სამეცნიერო ფანტასტიკა, როგორც გაფრთხილება და არა ინსტრუქცია

ლეპორი ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ მე-19 საუკუნიდან მოყოლებული, ტექნოლოგიური ცვლილება პროგრესის ერთადერთ ფორმად იქნა მიჩნეული, რამაც ჩაანაცვლა მორალური პროგრესის იდეა. სამეცნიერო ფანტასტიკაში ხშირად გვხვდება „ხელოვნური სახელმწიფოს იგავი“, სადაც მანქანები სულ უფრო მეტ ფუნქციას ითვისებენ და საბოლოოდ ადამიანებს იმონებენ ან ანადგურებენ.

ერთ-ერთი ასეთი მაგალითია ე.მ. ფორსტერის 1909 წლის მოთხრობა „მანქანა ჩერდება“ (The Machine Stops). მასში აღწერილია მომავალი, სადაც ადამიანები იზოლირებულ ოთახებში ცხოვრობენ, ყველა საჭიროებას მანქანა აკმაყოფილებს და ადამიანებს ბუნებრივი სამყაროსი ეშინიათ. ეს ისტორია დღეს უფრო მეტად ჰგავს „უბედური იუთუბერის დღიურს“, ვიდრე ფანტასტიკას.

რატომ არის ხელოვნური სახელმწიფო განწირული?

ლეპორის აზრით, ხელოვნური სახელმწიფო თავისი არსით არასრულია და მარცხისთვისაა განწირული. ამის მიზეზი ბუნებრივ სამყაროსთან კონფლიქტია. ხელოვნური სახელმწიფოს ასაშენებლად საჭიროა ადამიანების გაუცხოება ბუნებისგან, რომელსაც ეს სისტემა თავადვე ანადგურებს, თუმცა მისი რესურსები ფუნქციონირებისთვის სჭირდება.

დემოკრატიულ საზოგადოებაში გადაწყვეტილებები ხალხთან კონსულტაციით უნდა მიიღებოდეს, თუმცა ტექნოლოგიური გიგანტების ქმედებები ხშირად არაპოპულარულია. ამის მაგალითია მონაცემთა ცენტრების (Data Centers) მშენებლობის წინააღმდეგ მიმართული პროტესტები სხვადასხვა შტატში, მათ შორის სოლტ-ლეიკ-სიტიში, სადაც მოსახლეობის 70%-ზე მეტი მშენებლობის წინააღმდეგი იყო, თუმცა მათმა წარმომადგენლებმა პროექტს მხარი მაინც დაუჭირეს.

ისტორიკოსებისა და ტექნოლოგების დიალოგის საჭიროება

ლეპორი ასევე აკრიტიკებს კლეიტონ კრისტენსენის „დესტრუქციული ინოვაციის“ (Disruptive Innovation) თეორიას. მისი თქმით, ეს არის ბიზნესის წარუმატებლობის თეორია და არა ისტორიული ცვლილების კანონი. ისტორიკოსი მიიჩნევს, რომ აკადემიური წრეები და ტექნოლოგები უფრო მეტად უნდა თანამშრომლობდნენ.

მნიშვნელოვანია იმის გააზრება, თუ როგორ გაჩნდა წარსულში „უსაფრთხოების ბარიერები“ ახალი ტექნოლოგიებისთვის — მაგალითად, როგორ შეიქმნა საგზაო მოძრაობის წესები და მართვის მოწმობები ავტომობილის გამოგონების შემდეგ. ასეთივე მიდგომაა საჭირო თანამედროვე ტექნოლოგიური რევოლუციის დროსაც, რათა შენარჩუნდეს დემოკრატიული ღირებულებები და სამოქალაქო საზოგადოების ფუნქციონირება.