დაივიწყეთ „ტექნომეფე“: ილონ მასკი SpaceX-ის ნამდვილი მონარქი ხდება

ილონ მასკს თავის კომპანიებზე წარმოუდგენელი გავლენა აქვს. მიუხედავად იმისა, რომ Tesla-ში ის საკუთარ თავს „ტექნომეფეს“ (TechnoKing) უწოდებს, SpaceX-ში მისი ძალაუფლება გაცილებით რეალურია. მასკი მსოფლიოს ერთ-ერთ ყველაზე ძვირადღირებულ კომპანიაზე უპრეცედენტო კონტროლს ფლობს.

მასკის მონარქიული მმართველობა SpaceX-ში საბოლოოდ გახდა საჯარო კომპანიის IPO-ს (აქციების პირველადი საჯარო შეთავაზება) დოკუმენტაციიდან, რომელიც ოთხშაბათს გამოქვეყნდა. IPO-ს შემდეგ მასკი დაიკავებს აღმასრულებელი დირექტორის (CEO), ტექნიკური დირექტორისა (CTO) და დირექტორთა საბჭოს თავმჯდომარის პოზიციებს. ამასთან, ის გააკონტროლებს ხმის მიცემის უფლების 50%-ზე მეტს, რაც მას საშუალებას მისცემს, დირექტორები საკუთარი შეხედულებისამებრ დანიშნოს.

ფაქტობრივად, მისი გათავისუფლება შეუძლებელია. კომპანიამ დააწესა შეზღუდვები აქციონერების მიერ სამართლებრივი დავების წამოწყებაზე და ისარგებლებს ტეხასის შტატის გაცილებით ლიბერალური მარეგულირებელი რეჟიმით. ეს არის გარემო, რომლის შექმნაშიც თავად მასკმა მიიღო მონაწილეობა, როდესაც Tesla-ს იურიდიული მისამართი დელავერიდან ტეხასში გადაიტანა. როგორც SpaceX პირდაპირ ეუბნება პოტენციურ ინვესტორებს: „ეს შეზღუდავს ან გამორიცხავს თქვენს შესაძლებლობას, გავლენა მოახდინოთ კორპორაციულ საკითხებსა და ჩვენი დირექტორების არჩევაზე“.

უფრო მეტი კონტროლი, ვიდრე მარკ ცუკერბერგს

ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში ტექნოლოგიური კომპანიების დამფუძნებლები სულ უფრო მეტ კონტროლს ინარჩუნებდნენ საჯარო კომპანიებზე, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც Google-მა და Meta-მ (მაშინდელმა Facebook-მა) აქციების ორმაგი კლასის სტრუქტურა გამოიყენეს. თუმცა, კოლორადოს უნივერსიტეტის სამართლის პროფესორის, ენ ლიპტონის თქმით, მასკი და SpaceX ამ პროცესს გაცილებით შორს მიჰყავთ.

ლიპტონი ამტკიცებს, რომ მასკი ანადგურებს სამ ყველაზე ძლიერ ბერკეტს, რომლებსაც აქციონერები ჩვეულებრივ იყენებენ კომპანიის ხელმძღვანელობაზე ზეწოლისთვის:

• ხმის მიცემა: SpaceX იყენებს ორმაგი კლასის სტრუქტურას. მასკი ფლობს B კლასის „სუპერ-ხმის“ მქონე აქციების 93.6%-ს, რომლებიც საჯარო გაყიდვაში არ გამოვა. მიუხედავად იმისა, რომ ეს შესაძლოა ისტორიაში უდიდესი IPO გახდეს, მასკი მაინც შეინარჩუნებს ხმების 50%-ზე მეტს.
• სამართლებრივი დაცვა: ტეხასში რეგისტრაციით, კომპანიამ გაართულა სასამართლო დავების წარმოება.
• აქციების გაყიდვა: Nasdaq 100 ინდექსში სწრაფი ჩართვა აქციების ფასს ხელოვნურად დააჭერს მხარს.

საფონდო ბირჟის სტანდარტებით, SpaceX ითვლება „კონტროლირებად კომპანიად“, რაც მას ათავისუფლებს დამოუკიდებელი ზედამხედველობის ზოგიერთი წესისგან. IPO-ს დოკუმენტაციაში მითითებულია, რომ ჩვეულებრივი აქციონერები (A კლასის აქციების მფლობელები) არ იქნებიან დაცულნი იმავე მექანიზმებით, რომლებიც Nasdaq-ის სხვა კომპანიების ინვესტორებს აქვთ.

მნიშვნელოვანია, რომ მასკის კონტროლი ხმებზე ნიშნავს, რომ მას შეუძლია ერთპიროვნულად გადაწყვიტოს ნებისმიერი საკითხი, მათ შორის შერწყმა და შესყიდვა. თუ მასკი ოდესმე გადაწყვეტს SpaceX-ისა და Tesla-ს გაერთიანებას, მას აქციონერების დარწმუნება არ დასჭირდება. ეს არის მთავარი განსხვავება Tesla-სთან, სადაც მასკი ხმების მხოლოდ 20%-ს ფლობს.

სამართლებრივი ფარი

მეორე ბერკეტი, რომელსაც SpaceX ზღუდავს, სასამართლოში ჩივილის შესაძლებლობაა. ტეხასში რეგისტრაციით, კომპანიამ უზრუნველყო, რომ აქციონერები ვერ შეიტანენ ე.წ. „წარმოებულ სარჩელს“ (derivative suit), თუ ისინი კომპანიის აქციების მინიმუმ 3%-ს არ ფლობენ. კომპანიის მოსალოდნელი 1.75 ტრილიონი დოლარის ღირებულების გათვალისწინებით, ეს ნიშნავს დაახლოებით 52 მილიარდი დოლარის ღირებულების აქციების ფლობას.

წარმოებული სარჩელი მაშინ ხდება, როდესაც აქციონერები დირექტორებს კომპანიის სახელით უჩივიან — როგორც ეს მოხდა Tesla-ს შემთხვევაში, როდესაც მცირე აქციონერმა მასკის 56 მილიარდიანი ანაზღაურების პაკეტი გაასაჩივრა. გარდა ამისა, SpaceX-ის წესდებაში მითითებულია, რომ სარჩელების უმეტესობა უნდა განიხილოს ტეხასის ახალმა ბიზნეს სასამართლომ ან გადაწყდეს სავალდებულო არბიტრაჟის გზით.

„ფეხებით ხმის მიცემა“

მესამე ბერკეტი, რომელიც ლიპტონის აზრით დაირღვა, არის აქციების გაყიდვისა და კომპანიიდან გასვლის შესაძლებლობა. SpaceX-მა წარმატებით მოახდინა ლობირება Nasdaq-ის ბირჟაზე, რათა შეემსუბუქებინათ წესები კომპანიის Nasdaq 100 ინდექსში დამატების შესახებ. ეს პროცესი ადრე თვეებს ითხოვდა, ახლა კი მოსალოდნელია, რომ SpaceX სულ რამდენიმე კვირაში დაემატება სიას.

როდესაც კომპანია ხვდება ისეთ ინდექსებში, როგორიცაა Nasdaq 100 ან S&P 500, მსხვილი ფინანსური ინსტიტუტები (მაგალითად, საპენსიო ფონდები) ავტომატურად ყიდულობენ მის აქციებს. ეს ხელოვნურად გაზრდის მოთხოვნას და ფასს, რაც მასკს იცავს იმ შემთხვევისგან, თუ უკმაყოფილო ინვესტორები აქციების მასობრივ გაყიდვას დაიწყებენ.

ისტორიული მასშტაბის სიმდიდრე

გარდა კონტროლისა, მასკი აპირებს ისტორიულად უპრეცედენტო თანხის გამომუშავებას. IPO-მ ის შესაძლოა მსოფლიოს პირველ ტრილიონერად აქციოს. მას გადაეცა ანაზღაურების პაკეტი, რომელიც 1 მილიარდ B კლასის აქციას მოიცავს. ეს აქციები მასკს მხოლოდ იმ შემთხვევაში გადაეცემა, თუ კომპანიის ღირებულება 7.5 ტრილიონ დოლარს მიაღწევს და ის შეასრულებს პირობას: „მარსზე მუდმივი ადამიანთა კოლონიის დაარსება მინიმუმ ერთი მილიონი მცხოვრებით“.

მიუხედავად იმისა, რომ მარსის კოლონიის მოთხოვნა ბევრისთვის მიუღწევლად ჟღერს, მასკს შეუძლია ამ აქციებიდან სარგებელი გაცილებით ადრე მიიღოს. IPO-ს დოკუმენტების თანახმად, მასკს შეუძლია ამ აქციებით ხმა მისცეს მათ საბოლოო გადაცემამდეც კი. უფრო მეტიც, მას შეუძლია გამოიყენოს ისინი სესხების უზრუნველსაყოფად (გირაოდ). ეს ულტრა-მდიდრებისთვის პოპულარული მეთოდია ნაღდ ფულზე წვდომის მისაღებად გადასახადების გადახდის გარეშე.

საბოლოო ჯამში, მასკი არა მხოლოდ კომპანიის მმართველია, არამედ შესაძლოა დინასტიურ კონტროლსაც ამზადებდეს. მას შეუძლია აქციები გადასცეს ტრასტებს ისე, რომ მათ შეინარჩუნონ „სუპერ-ხმის“ სტატუსი. იმის გათვალისწინებით, რომ მასკს მინიმუმ 14 შვილი ჰყავს, SpaceX-ის „სამეფო ტახტი“ შესაძლოა მომავალ თაობებსაც გადაეცეს.